Οι διατροφικές διαταραχές είναι σοβαρές ψυχολογικές δυσκολίες που επηρεάζουν τον τρόπο με τον οποίο το άτομο σκέφτεται,
νιώθει και συμπεριφέρεται σχετικά με το φαγητό, το βάρος και το σώμα του. Οι κύριες μορφές είναι:
- Ανορεξία Νervosa, όπου το άτομο αρνείται να διατηρήσει φυσιολογικό βάρος, φοβάται έντονα την αύξησή του και έχει διαταραγμένη εικόνα σώματος.
- Βουλιμία Νervosa, με επεισόδια υπερφαγίας και αίσθηση απώλειας ελέγχου, ακολουθούμενη από αντισταθμιστικές συμπεριφορές όπως εμετοί ή έντονη άσκηση.
- ED NOS και BED, με συμπτώματα όμοια με τις παραπάνω, αλλά χωρίς να πληρούν πλήρως τα διαγνωστικά κριτήρια.
Κοινό χαρακτηριστικό όλων είναι η υπερβολική σημασία που δίνεται στο βάρος, το σχήμα του σώματος και τον έλεγχο της διατροφής,
στοιχεία που καθορίζουν την αυτοεκτίμηση του ατόμου. Επίσης συχνά υπάρχουν τελειομανία και χαμηλή αυτοεκτίμηση,
κοινωνική απόσυρση, δυσκολίες συγκέντρωσης, κακή διάθεση και έντονη ενασχόληση με το φαγητό.
Όσο το άτομο περιορίζει τη διατροφή του, τόσο αυξάνει η εμμονή με το φαγητό, γεγονός που συχνά οδηγεί σε επεισόδια υπερφαγίας.
Η κατάσταση μπορεί να εξελίσσεται διαχρονικά και να αλλάζει μορφές (diagnostic migration).
Πώς βοηθά η ψυχοθεραπεία και ειδικά η προσέγγιση RECBT
Η θεραπεία χρειάζεται να στοχεύει στις διαδικασίες που διατηρούν το πρόβλημα, όχι μόνο στα συμπτώματα.
Η πλέον αποτελεσματική θεραπευτική βάση είναι η γνωσιακή-συμπεριφορική θεραπεία (CBT-E) η οποία αντιμετωπίζει:
- Τον ακραίο διαιτητικό περιορισμό
- Την υπεραξία που αποδίδεται στη μορφή/βάρος
- Τις αρνητικές σκέψεις και τα συναισθήματα που οδηγούν σε αλλαγές στη διατροφή
- Τις συμπεριφορές όπως έλεγχος σώματος, αποφυγή καθρέφτη, υπερβολική άσκηση
Η RECBT (Rational Emotive & Cognitive Behavioral Therapy) είναι μορφή γνωσιακής θεραπείας
με έμφαση στον εντοπισμό των παράλογων πεποιθήσεων (π.χ. «πρέπει να είμαι τέλεια», «αν πάρω βάρος είμαι αποτυχημένος»).
Μέσα από το μοντέλο Α-Β-C, το άτομο μαθαίνει:
- να αναγνωρίζει τα γεγονότα (A) που ενεργοποιούν
- τις σκέψεις/πεποιθήσεις (B) που οδηγούν
- στα συναισθήματα και τις συμπεριφορές (C) όπως υπερφαγία, εμετοί ή έντονη δίαιτα.
Με την RECBT, το άτομο αμφισβητεί ενεργά τις δυσλειτουργικές πεποιθήσεις και τις αντικαθιστά με πιο ρεαλιστικές.
Για παράδειγμα:
Από «αν φάω κάτι παραπάνω είμαι αδύναμος/η» → σε «το να φάω μια μικρή ποσότητα δεν σημαίνει αποτυχία, είναι μέρος της θεραπείας».
Η προσέγγιση ευθυγραμμίζεται με τις αρχές CBT-E όπου οι αλλαγές στη συμπεριφορά οδηγούν σε αλλαγές στη σκέψη.
Η ψυχοθεραπεία βοηθά ιδιαίτερα:
- Εκπαίδευση για το φαγητό και την εικόνα σώματος
- Ρύθμιση συναισθήματος χωρίς χρήση διατροφής
- Καθημερινή αυτοπαρακολούθηση
- Σχεδιασμό γευμάτων
- Σταδιακή έκθεση σε δύσκολες καταστάσεις (π.χ. καθρέφτης, κοινωνικό φαγητό)
- Ενίσχυση αυτοεκτίμησης με ενασχόληση σε άλλους τομείς πέρα από το βάρος
Σε περιπτώσεις έντονης τελειομανίας ή χαμηλής αυτοεκτίμησης η RECBT μπορεί να ενσωματωθεί
ώστε να αντιμετωπίσει τις βαθύτερες δυσλειτουργικές πεποιθήσεις.
Για παράδειγμα:
- «Πρέπει να πετυχαίνω πάντα για να αξίζω»
- «Δεν δικαιούμαι να φάω αν δεν έχω ασκηθεί αρκετά»
Όταν ο θεραπευόμενος μάθει να τα αμφισβητεί (“D”) και να δημιουργεί πιο λειτουργικές σκέψεις (“E”),
μειώνεται η ανάγκη ελέγχου του φαγητού ως μέσο αυταξίας.
Η ψυχοθεραπεία με βάση αυτά τα στοιχεία επιτρέπει στο άτομο να αποκτήσει έλεγχο στη διατροφή,
όχι για να ελέγξει το σώμα, αλλά για να ελέγξει τη ζωή του.